Ανατομία γόνατος-περιγραφή

Η ανατομία του γόνατος είναι άρρηκτα δεμένη με τη λειτουργία του. Για την κατανόηση των παθήσεων του γόνατος και την ευκολότερη ενημέρωση των ασθενών, είναι απαραίτητη η γνώση των βασικών ανατομικών δομών της άρθρωσης.

Οστά

Η άρθρωση του γόνατος σχηματίζεται από τέσσερα οστά: το μηριαίο, την επιγονατίδα, την κνήμη και την περόνη.

Το μηριαίο αποτελεί το μακρύτερο οστό του ανθρώπινου σώματος. Το περιφερικό (κάτω) άκρο του είναι διογκωμένο και αποτελείται από τον έσω και έξω μηριαίο κόνδυλο. Κάθε κόνδυλος αρθρώνεται αντίστοιχα με την έσω και έξω επιφάνεια της κνήμης. Το πρόσθιο κάτω τμήμα του μηριαίου, μεταξύ των κονδύλων, φέρει μια αύλακα. Η αύλακα αυτή υποδέχεται την επιγονατίδα κατά τις κινήσεις κάμψης-έκτασης του γόνατος,  σχηματίζοντας την επιγονατιδοαμηριαία άρθρωση.

Η επιγονατίδα βρίσκεται μπροστά από το περιφερικό τμήμα του μηριαίου και αποτελεί ένα σησαμοειδές οστό. Δρα δηλαδή, βοηθητικά στην κίνηση του γόνατος, λειτουργώντας σαν τροχαλία και αυξάνοντας το μοχλοβραχίονα κατά τις κινήσης κάμψης και έκτασης. Κατά τις κινήσεις του γόνατος, η επιγονατίδα κυλάει μέσα σε μια ειδική αύλακα-υποδοχή του μηριαίου.

Η κνήμη συμμετέχει στο σχηματισμό της άρθρωσης του γόνατος με το κεντρικό (άνω) τμήμα της. Το τμήμα αυτό είναι διογκωμένο και αποτελείται από δύο κονδύλους (κνημιαίοι κόνδυλοι). Ο έσω και έξω κνημιαίος κόνδυλος αρθρώνονται αντίστοιχα με τον έσω και έξω μηριαίο κόνδυλο και με την μεταξύ τους κίνηση επιτυγχάνονται οι κινήσης κάμψης, έκτασης και στροφής του γόνατος.

Η περόνη συμμετέχει έμμεσα στην άρθρωση του γόνατος. Το άνω τμήμα της (κεφαλή της περόνης) αρθρώνεται με την κνήμη και σχηματίζουν την άνω κνημοπερονιαία άρθρωση.

Οι επιφάνεις των παραπάνω οστών που επικοινωνούν μεταξύ τους στο σχηματισμό της άρθρωσης του γόνατος, ονομάζονται αρθρικές επιφάνειες και καλύπτονται από αρθρικό χόνδρο. Ο αρθρικός χόνδρος είναι μαλακός και ελαστικός συνδετικός ιστός που επιτρέπει την ομαλή και ανώδυνη κίνηση της άρθρωσης. Σε περιπτώσεις εκφύλισης ή καταστροφής του αρθρικού χόνδρου, η κίνηση του γόνατος γίνεται επώδυνα, δύσκολα και παρουσιάζει μικρό εύρος. Η πάθηση ονομάζεται οστεοαρθρίτιδα και μπορεί να οφείλεται σε χρόνια εκφύλιση του χόνδρου λόγω ηλικίας (ιδιοπαθής αρθρίτιδα), σε ρευματολογικά νοσήματα (ρευματοειδής αρθρίτιδα), σε βλάβη της αιμάτωσης του χόνδρου (οστεονέκρωση) ή σε ενδοαρθρικό κάταγμα (μετατραυματική αρθρίτιδα).

Μηνίσκοι

Οι μηνίσκοι αποτελούν ημισεληνοειδείς χόνδρινες δομές του γόνατος. Παρεμβάλλονται μεταξύ μηρού και κνήμης και απορροφούν τους κραδασμούς που παράγονται κατά τις κινήσεις της άρθρωσης.

Σε κάθε γόνατο υπάρχουν δύο μηνίσκοι, ο έσω και έξω οι οποίοι, καλύπτουν αντίστοιχα την περιφέρεια του έσω και έξω κνημιαίου κονδύλου (έσω και έξω αρθρική επιφάνεια της κνήμης). Συγκεκριμένα, ο έσω μηνίσκος καλύπτει το 50% της επιφάνειας του έσω κνημιαίου κονδύλου ενώ, ο έξω μηνίσκος καλύπτει το 60% του έξω κνημιαίου κονδύλου. Οι ονομασία τους οφείλεται στη θέση τους και το ιδιαίτερο σχήμα τους (μηνίσκος = μισοφέγγαρο).

Κάθε μηνίσκος σχηματίζεται από ινώδη χόνδρο και αποτελείται από κολλαγόνο και πρωτεογλυκάνες. Οι ίνες του κολλαγόνου διατάσσονται ακτινωτά και επιμήκως και διαπλέκονται μεταξύ τους. Με τον τρόπο αυτό σχηματίζουν ένα πολύ ισχυρό δίκτυο το οποίο, προσφέρει στον μηνίσκο ελαστικότητα και ανθεκτικότητα. Οι ιδιότητες αυτές είναι απαραίτητες για την αποτελεσματική λειτουργία του μηνίσκου ως ένας βιολογικός απορροφητήρας κραδασμών (αμορτισέρ) μεταξύ μηρού και κνήμης.

Παράλληλα, η θέση των μηνίσκων στην περιφέρεια των κνημιαίων κονδύλων, βαθαίνει την υποδοχή της κνήμης για το μηριαίο και προσδίδει σταθερότητα στην άρθρωση του γόνατος. Με τον τρόπο αυτό, οι δυνάμεις που αναπτύσσονται κατά τις κινήσεις του γόνατος μοιράζονται σε μεγαλύτερη επιφάνεια, μειώνονται οι πιέσεις που παρατηρούνται στις αρθρικές επιφάνεις και προστατεύεται ο αρθρικός χόνδρος από τραυματισμούς.

Επιπλέον, με την ομαλή και σταθερή κίνηση της άρθρωσης, εξασφαλίζεται η ομοιογενής διάχυση του αρθρικού υγρού, η οποία είναι απαραίτητη για τη θρέψη του αρθρικού χόνδρου και των μηνίσκων.

Οι μηνίσκοι φέρουν αγγεία μόνο στο περιφερικό τους τριτημόριο. Τα 2/3 του εσωτερικού τμήματος των μηνίσκων είναι ανάγγεια. Η ανατομική αυτή ιδιαίτερότητα είναι σημαντική σε περιπτώσεις ρήξης των μηνίσκων και καθορίζει τη δυνατότητα επούλωσης ή χειρουργικής αποκατάστασής τους.

Αρθρικός θύλακος

Ο αρθρικός θύλακος είναι ένας υμένας συνδετικού ιστού που οριοθετεί την άρθρωση. Περιβάλλει το τμήμα των οστών που συμμετέχουν στο σχηματισμό της άρθρωσης (αρθρικές επιφάνειες) και περιέχει αρθρικό υγρό το οποίο, είναι απαραίτητο για τη θρέψη του αρθρικού χόνδρου και των μηνίσκων. Όσες δομές του γόνατος βρίσκονται εντός του αρθρικού θυλάκου ονομάζονται ενδοαρθρικές ενώ, όσες είναι εκτός αυτού καλούνται εξωαρθρικές.

Ενδοαρθρικοί σύνδεσμοι

Πρόκειται για συνδέσμους που βρίσκονται εντός της άρθρωσης (εντός του αρθρικού θυλάκου). Οι κυριότεροι σύνδεσμοι είναι ο πρόσθιος και ο οπίσθιος χιαστός. Η ονομασία τους οφείλεται στη θέση τους στην άρθρωση (χιάζονται – διασταυρώνονται).

Ο πρόσθιος χιαστός σύνδεσμος είναι υπεύθυνος για την πρόσθια σταθερότητα του γόνατος (συγκρατεί την άρθρωση σε δυνάμεις που προκαλούν πρόσθια παρεκτόπιση της κνήμης σε σχέση με το μηρό). Είναι γενικά ο σημαντικότερος σταθεροποιητικός μηχανισμός του γόνατος. Ο τραυματισμός του πρόσθιου χιαστού (ρήξη πρόσθιου χιαστού) προκαλεί άμεσα οίδημα (πρήζεται το γόνατο), πόνο και αίσθημα αστάθειας της άρθρωσης. Συχνά οι ρήξη του πρόσθιου χιαστού συνδυάζεται με ρήξη του έξω μηνίσκου και του έσω    πλάγιου συνδέσμου. Η ρήξη του πρόσθιου χιαστού συνδέσμου αποτελεί σοβαρή βλάβη για το γόνατο και ισχυρή ένδειξη για χειρουργική αποκατάσταση, ιδίως σε νέους ασθενείς. Χρόνια ρήξη προκαλεί πρόσθια αστάθεια στο γόνατο και συσχετίζεται με μελλοντική ρήξη μηνίσκου και καταστροφή του αρθρικού χόνδρου (αρθρίτιδα).

Ο οπίσθιος χιαστός σύνδεσμος είναι υπέυθυνος για την οπίσθια σταθερότητα του γόνατος (συγκρταεί την άρθρωση σε δυνάμεις που προκαλούν οπίσθια παρεκτόπιση της κνήμης σε σχέση με το μηρό). Η ρήξη του οπίσθιου χιαστού συνδέσμου είναι λιγότερη συχνή σε σχέση με τη ρήξη του πρόσθιου χιαστού. Η βλάβη μπορεί να είναι μεμονωμένη ή να συνδυάζεται με ρήξεις και άλλων συνδέσμων (πρόσθιος χιαστός, έξω πλάγιος σύνδεσμος, οπίσθια έξω γωνία). Μεμονωμένη ρήξη μπορεί να αντιμετωπισθεί και συντηρητικά ενώ, πολυσυνδεσμικές βλάβες πρέπει να αντιμετωπίζονται χειρουργικά.

Εξωαρθρικοί σύνδεσμοι

Είναι οι σύνδεσμοι που βρίσκονται εκτός του αρθρικού θυλάκου και ενισχύουν το εξωτερικό τμήμα της άρθρωσης. Περιλαμβάνουν τον επιγονατιδικό σύνδεσμο, τον έσω και τον έξω πλάγιο σύνδεσμο, τον πλάγιο ιγνυακό και τον τοξοειδή ιγνυακό.

Ο επιγονατιδικός σύνδεσμος αποτελεί συνέχεια του τένοντα του τετρακεφάλου, καλύπτει την πρόσθια επιφάνεια της επιγονατίδας και καταλήγει στο πρόσθιο άνω τμήμα της κνήμης (κνημιαίο κύρτωμα). Αποτελεί κύριο στοιχείο του εκτατικού μηχανισμού του γόνατος. Σε περιπτώσεις ρήξης του επιγονατιδικού συνδέσμου ή του τένοντα του τετρακεφάλου, παρατηρείται πόνος και  αδυναμία έκτασης του γόνατος.

Ο έσω πλάγιος σύνδεσμος καλύπτει την έσω επιφάνεια του γόνατος και προστατεύει την άρθρωση από κινήσεις βλαισότητας (έξω παρεκτόπιση της κνήμης σε σχέση με τον μηρό). Σε περίπτωση υπερβολικής βλαισότητας του γόνατος, ο έσω πλάγιος σύνδεσμος τραυματίζεται (ρήξη έσω πλαγίου) και προκαλεί πόνο και αίσθημα αστάθειας. Ο έσω πλάγιος σύνδεσμος προσφύεται γερά στον έσω μηνίσκο. Για αυτό το λόγο, συχνά, σε περιπτώσεις αθλητικών κακώσεων, η ρήξη του έσω πλαγίου συνδέσμου συνδυάζεται με τη ρήξη του έσω μηνίσκου.

Ο έξω πλάγιος σύνδεσμος καλύπτει την έξω επιφάνεια του γόνατος και προστατεύει την άρθρωση από κινήσεις ραιβότητας (έσω παρεκτόπιση της κνήμης σε σχέση με τον μηρό).  Σε περίπτωση υπερβολικής ραιβότητας του γόνατος, ο έξω πλάγιος σύνδεσμος τραυματίζεται (ρήξη έξω πλαγίου) και προκαλεί πόνο και αίσθημα αστάθειας.

Ο λοξός και πλάγιος ιγνυακός σύνδεσμος ενισχύουν την οπίσθια επιφάνεια της άρθρωσης και συμβάλλουν και αυτοί στη σταθερότητα του γόνατος.